Kilka lat temu napisałem artykuł pt. Czy warto czytać książki?, w którym to starałem się zachęcić  użytkowników do czytania książek w wersji papierowej. Przedstawiłem szereg zalet jakie przyniesie nam przeczytanie literatury fachowej. Wspomniałem też m.in. o ebookach, jednak w bardzo „okrojony” sposób:

(…)E-booki to inaczej książki elektroniczne. To nie tylko publikacje zapisane w formacie PDF. E-book to publikacja, która przypomina tradycyjną książkę, z tą jednak różnicą, że jest zapisywana i rozpowszechniana w wersji elektronicznej (przeznaczonej na komputery czy im podobne). Format PDF jest jednym z wielu formatów – e-bookiem może być też kurs napisany w HTML-u (ale rzadko się go określa tym mianem).

Jeżeli chodzi o e-booki – oczywiście polecam te z pewnego źródła. Dobrze jest też zaopatrzyć się w wersję drukowaną e-booka.(…)

Chciałbym po części nawiązać i do tego. O tym, co to jest ebook napisałem poprzednim razem i nie chciałbym więcej poruszać tego tematu. Zwróć uwagę  na ostatnie w powyższym cytacie:

Dobrze jest też zaopatrzyć się w wersję drukowaną e-booka.

Drukowana wersja ebooka to nic innego jak książka w formie tradycyjnej – chciałbym wyjaśnić dlaczego taka też nam się przyda.

Wady i zalety

Pierwszą podstawową zaletą książek tradycyjnych jest często fakt, że posiada ona swój klimat. Na dzień dzisiejszy nie jest to takie proste, jeśli chodzi o wersje elektroniczne. Na klimat książki tradycyjnej składa się wiele rzeczy, m.in. to, że przeczytanie 500 stron literatury w wersji papierowej, dla niektórych może się wydawać czymś lepszym niż przeczytanie tyle samo w wersji elektronicznej (ta sama czcionka i układ). Co prawda można to uznać za złudzenie, jednak złudzeniem nie będzie już fakt, że książka oprawiona w grubą, ładnie zaprojektowaną okładkę wprawi czytelnika w niesamowity nastrój, co przełoży się na chęć czytania (tego niestety w ebooku nie znajdziemy).

Kolejna rzecz – książka jako rzecz namacalna. Kupując książkę możemy ją dotknąć i to jakby poniekąd podpowiada, że (w przypadku literatury fachowej) informacje zawarte w tym „produkcie” stają się w jakiś tam sposób bardziej godne zaufania. Po prostu ludzie nie są jeszcze przyzwyczajeni do tego, że płacą za coś wirtualnego – rzecz namacalna, którą można dotknąć zdaje się mieć większą wartość. Jeżeli chodzi o wartość materialną – oczywiście będzie większa, bo koszty druku, jak i materiałów wchodzą w grę. W przypadku ebooka – koszty bezpośrednie jakie wchodzą w produkcję są praktycznie zerowe, co zaniża wartość materialną, chociaż merytoryczna pozostaje ta sama.

Często jednak powyższe kwestie idą w parze z ceną publikacji. Za klimat książki oraz za jej „namacalność” zapłacimy więcej.

Książek nie trzeba czytać przed komputerem. Komputery, a raczej monitory potrafią dać popalić ludzkim oczom. Bez wątpienia jest to główna wada ebooków, ale czy czytanie książek tradycyjnych nie męczy wzroku? Z pewnością też, jednak nie w takim stopniu jak monitory (chyba, że czytamy przy kiepskim świetle). I tutaj znajduje się główne wyjaśnienie tego, co przytoczyłem w cytacie – warto mieć wersję drukowaną ebooka choćby dlatego, żeby oderwać się na jakiś czas od monitora.

W książkach tradycyjnych nie rozwiązano do końca problemu przeszukiwania treści. W prawdzie wiele wydawnictw sporządza skorowidze, jednak nie są one zupełnie wystarczające. W zwykle znajdziemy to, czego chcemy, jednak w przypadku literatury pięknej czy lektur szkolnych może być  z tym problem. Takiego problemu nie ma w ebookach. Wystarczy w okienku wyszukiwania wpisać słowo-klucz lub frazę i zostaniemy natychmiast przeniesieni do pierwszego miejsca spełniającego kryterium. To jest  jedno z tych udogodnień, jakiego nigdy nie umożliwi nam książka tradycyjna.

Kolejna sprawa, poniekąd związana z powyższym  – ebook (a raczej oprogramowanie) umożliwia natychmiastowe przeniesienie do wybranej strony. Zastosowanie dodatkowo hiperlinków (odsyłaczy) sprawia, że nawigacja stanie się jeszcze łatwiejsza. Książka tradycyjna tego nie ma – jest to technicznie niemożliwe.

Ebooki zajmują mniej miejsca. Jedna płyta CD może zmieścić kilkaset ebooków, i jest o wiele mniejsza od książki. Co dopiero karty mikro SD, które mogą mieć jeszcze więcej pojemności, a są wielkości paznokcia. Zauważmy ile wiedzy możemy przynieść ze sobą w niezauważalny sposób.

Ponadto w zwykle oprogramowanie umożliwiające czytanie ebooków dają nam możliwość zmiany wielkości, a niekiedy nawet i kroju czcionki, co stanowi w moim mniemaniu ogromną przewagę nad książkami tradycyjnymi. Ponadto opcja zaznaczania tekstu pomoże nam stworzyć wyraźniejszy kontrast pomiędzy tłem i kolorem czcionki (pomocne przy czytaniu fragmentami oraz zaznaczaniu miejsc podczas robienia przerw).

Ebooki są więc super, ale… – no właśnie jest jeden haczyk – na imię mu prąd. Co by się stało, gdyby wszędzie zabrakło nagle prądu? Książkę tradycyjną możemy czytać bez problemu w dzień lub z problemem przy świecach. Wersje elektroniczne potrzebują energii  elektrycznej, by można było je wyświetlić. Mało tego – potrzebne jest jakieś urządzenie (komputer, komórka) i odpowiednie oprogramowanie.

Plusy i minusy w skrócie

Jako podsumowanie powyższych:

Ebook – plusy:

• Cena,
• Łatwa nawigacja,
• Setki, a nawet tysiące ebooków  na nośniku o mikroskopijnych gabarytach, a co za tym idzie ebook można mieć zawsze przy sobie,
• Czytelność i możliwość zmiany wielkości czcionki,
• Można czytać albo słuchać…

Ebook – minusy:

• Czytanie z ekranu męczy wzrok,
• Przeczytamy tylko, jeśli mamy dostęp do jakiegoś źródła prądu oraz odpowiedni sprzęt i oprogramowanie…

Książka tradycyjna – plusy:

• Dobra książka potrafi mieć ten niepowtarzalny klimat (od strony materialnej),
• Można czytać ją wszędzie bez dodatkowych urządzeń,
• Dobra książka to wartościowa rzecz materialna i może mieć znaczenie kolekcjonerskie…

Książka tradycyjna – minusy:

• Cena, która często wiąże się z kosztami materiałów, wydruku, sklejania itp…,
• Nie ma możliwości wyboru wielkości czcionki, która może okazać się zbyt mała i bardzo utrudniać czytanie (zawsze można przecież kupić lupę),
• Trudna nawigacja – w literaturze fachowej/tematycznej znajdziemy coś takiego jak skorowidz, jednak nie każde wydawnictwo go stosuje, ponadto i tak przeszukiwanie książki jest dosyć trudne (wertowanie kartek, czytanie celem dopasowania szukanego fragmentu do naszego kryterium…
• Łatwo zniszczyć, trudno skopiować…

Oczywiście można by tutaj trochę polemizować. W każdym razie starałem się przedstawić te najważniejsze cechy.

Na koniec należałoby zadać pytanie:

Czy książka elektroniczna zastąpi tradycyjną?

Jest to dosyć trudne pytanie. Na pierwszy rzut oka, bardzo łatwo stwierdzić, że: tak, jak najbardziej. Może jeszcze nie teraz, ale w przyszłości, czemu nie?  Problemem jednak staje się fakt, że np. prądu może jednak zabraknąć i przy jakimś kataklizmie, cała wiedza czy dokumentacja przechowywana w formie elektronicznej może stać się bezużyteczna. Może trudno to sobie wyobrazić, ale chyba warto mieć to na uwadze, do czasu, aż wymyśli się nieograniczone źródło energii.

Tak więc, książka elektroniczna przez jeszcze długi czas może stanowić raczej uzupełnienie wersji papierowej (i odwrotnie) niż być jej pełnym zamiennikiem. Tyczy się to przede wszystkim tych najważniejszych fachowych publikacji. Nie oznacza to jednak, że nie pojawiają się i nie będą się pojawiać publikacje tylko w wersji elektronicznej, co na dzień dzisiejszy uznałbym bardziej za wadę wydawnictwa niż zaletę.

Publikacja elektroniczna

Publikacja elektroniczna to dosyć szerokie pojęcie. Na pewno nie jest to zamiennik słowa ebook czy książka elektroniczna. Fakt faktem, że książka elektroniczna jest niewątpliwie elektroniczną publikacją, ale nie na odwrót.

Mówiąc o elektronicznej publikacji mamy raczej na myśli na myśli dowolny dokument w postaci elektronicznej (plik zawierający jakiś przekaz), ale nie koniecznie musi on tworzyć zamkniętą całość. Publikacja elektroniczna może być artykułem zamieszczonym na stronie internetowej, blogu, ale też np.  plikiem ReadMe (plik informacji podstawowych) dołączonym do aplikacji, gry itp…

Pojęcie publikacji elektronicznej rozszerzyłbym jeszcze bardziej – jest to wszystko to, co opublikowano na nośniku elektronicznym. Zatem można zaliczyć do tej kategorii także płytę Audio CD czy nawet gry komputerowe i oprogramowanie mimo, iż słowo „publikacja” jest bardzo rzadko używane do określenia tego typu rzeczy. Jednak, żeby nie „miodkować” za dużo przejdzmy dalej…

Ebook

Słowo ebook zostało wykreowane podobnie jak email, czyli poprzedzone pierwszą literą słowa „electronic” (w Polsce e-książka – książka elektroniczna), dlatego wiele osób tak bardzo utożsamia początki e-booka z Internetem, co jest założeniem bardzo błędnym. Okazuje się, że pierwsze książki elektroniczne miały raczej charakter plików pomocy i tak je określano.

Jeżeli chodzi o Internet – zawsze służył do przekazywania publikacji elektronicznych, plików czy dokumentacji. Nie jest zatem do końca prawdą, jeśli ktoś powie, że  „książka elektroniczna to książka wydawana w Internecie”. Książka elektroniczna może być przecież przekazana na dowolnym elektronicznym nośnikiem danych.

Cechy książki elektronicznej

Bazując poniekąd na Wikipedii (źródło: Ebook) udało mi się wyodrębnić kilka najważniejszych cech, którymi powinna charakteryzować się książka w formie elektronicznej. Oto i one:

• Przenośność i dostępność – dzięki niewielkim rozmiarom, ogromny zasób książek elektronicznych można przechowywać na nośniku wielkości paznokcia (karty mikro SD). Posiadając również niewielkich rozmiarów czytnik (palmtop, laptop czy nawet komputer stacjonarny) – możemy zabrać ze sobą całą bilbliotekę na koniec świata.
• Przyjazna nawigacja – czyli nie trzeba wertować wszystkich kartek, ale wystarczy wklepać numer strony lub co jest jeszcze bardziej wskazane – utworzyć spis treści w formie aktywnych odnośników (klikasz na rozdział, tytuł i przenosisz się na odpowiednia stronę).
• Możliwość wyszukiwania – oprogramowanie służące do odczytywania strony powinno umożliwiać przeszukanie tekstu.
• Czytelność – bazując na nowoczesnych technologiach i praktycznie zerowych kosztach ich stosowania książki elektroniczne powinny charakteryzować się najlepszą czytelnością jaka jest możliwa. Dla portfela wydawcy nie ma znaczenia ile stron taka książka będzie miała, bo koszty druku nie wchodzą w grę. Ebook powinien być na tyle czytelny, aby nie męczył wzroku czytelnika.
• Nie tylko dla widomych – ebook to doskonałe rozwiązanie również dla osób z dysfunkcjami wzroku. Zamiast czytać przy pomocy alfabetu Braille’a książki elektroniczne powinny być publikowane w takim formacie, w którym możliwe jest jej odsłuchanie (audio lub tekst rozpoznawany prze odpowiedni syntezator mowy).
• Wykorzystywanie nowych technologii – wydawcy książek elektronicznych powinni sięgać po jak najnowsze, zgodne ze standardami i powszechnie stosowane technologie, które jeszcze bardziej umilą i ułatwią korzystanie z tych książek. Bynajmniej nie chodzi tutaj o zbędne wodotryski, ale o zwyczajny komfort.

Za jedne z pierwszych prawdziwych e-booków, po części spełniających powyższe cechy, można uznać pliki pomocy systemu Windows  (począwszy od Windows 3) czy podręczniki pomocy systemów Uniksowych (BSD, Linux). W przypadku tych drugich bliżej już określano je jako książki – (manual – podręcznik).

Audiobooki

Audiobook można określić jako rodzaj ebooka, który przeznaczony jest do słuchania. Jest to dosyć ciekawe rozwiązanie dla osób, które z jakiś powodów nie mogą czytać. Bynajmniej nie chodzi tutaj tylko o osoby niewidome, ale również o takie, które są np.  słuchowcami i bardziej przemawia do nich dźwięk lub słowo mówione niż słowo pisane.

Niestety na dzień dzisiejszy audiobooki pozbawione są pewnych zalet, które posiadają ebooki pisane. Szkoda, że jedyny podział jaki znajdziemy to zazwyczaj podział na ścieżki (rozdział 1, rozdział 2 , często bez opisów). Nie ma też możliwości przeszukania materiału, ani szybkiego zapoznania się z zawartością – chociaż kto wie, może już za kilka lat będziemy mogli wypowiedzieć szukaną frazę do mikrofonu i na podstawie rozpoznania słów zostaniemy przeniesiemy do ciekawie scharakteryzowanych fragmentów… Taka możliwość co prawda jest już dzisiaj dostępna, jednak nadal jest to droga technologia i w przypadku Audio CD potrzeba by specjalnego odtwarzacza i dobrze przemyślanych rozwiązań – tak więc, na dzień dzisiejszy możliwe, ale technicznie trudne.

Nadal jednak możemy posłuchać audiobooka jadąc np. samochodem, czy grając na komputerze, a także wykonując szereg innych czynności, przy których słuch nie jest w pełni wykorzystywany.

Ebook vs. książka tradycyjna?

Podsumowując, czy warto w ogóle zwracać uwagę na e-booki? Według mnie, ze względu na łatwość przeszukania zawartości niewątpliwie warto – tego nie zapewni nam żadna książka tradycyjna. Tym bardziej, że nie musimy jej tylko czytać, możemy również słuchać (przypominam, że nie tylko te w formacie dźwiękowym, ale także i te formacie tekstowym).  Niemniej jednak książka „z papieru” ma również szereg zalet, o których nie należy zapominać… O wadach i zaletach ebooków oraz czy ebooki są lepsze od książek tradycyjnych powiem jeszcze za tydzień. Dzisiaj to byłoby na tyle.